Juryrapport 2019

Juryrapport Persprijs Jacques van Veen

oktober 2019

Inleiding

De Persprijs Jacques van Veen is een belangrijke prijs om de kwaliteit van de journalistiek op het terrein van recht in het algemeen en de rechtbankverslaggeving in het bijzonder in het belang van behoorlijke rechtspleging te bevorderen.

De jury van de persprijs 2019 werd door het bestuur van de Stichting Persprijs Jacques van Veen aanvankelijk samengesteld als volgt:

  • Voorzitter: mr Herman Bolhaar

Leden:

  • Julia Mendlik, president rechtbank Midden-Nederland
  • Sue Preenen, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie parket Noord-Holland
  • Marielle Tweebeeke, presentator Nieuwsuur
  • Leo Neels, emeritus hoogleraar, ere-advocaat en voorzitter RvB persbureau Belga
  • Simeon Burmeister, advocaat
  • Peter Oskam, burgemeester Capelle aan den IJssel

Na kennisname van de inzendingen hebben de heer Bolhaar en mevrouw Tweebeeke zich teruggetrokken, teneinde elke schijn van belangenconflict te voorkomen.

De jury bestond derhalve uiteindelijk uit:

  • Voorzitter: mr. Julia Mendlik, president rechtbank Midden-Nederland

Leden:

  • Sue Preenen, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie parket Noord-Holland
  • Leo Neels, emeritus hoogleraar, ere-advocaat en voorzitter RvB persbureau Belga
  • Simeon Burmeister, advocaat
  • Peter Oskam, burgemeester Capelle aan den IJssel

De jury heeft in een laatste beraadslaging, die direct na de moord op een advocaat in Amsterdam plaatsvond, vastgesteld dat het belang van journalistiek op het terrein van recht alleen maar toeneemt. Zeker toen de open en veilige behandeling van rechtszaken door togadragers plots minder vanzelfsprekend leek. Goede journalistiek geeft inzicht in hoe rechtspleging plaatsvindt en leidt daarmee tot beter begrip en een kritische houding van de burger ten opzichte van de werking van justitie en rechtspraak.

De 23 inzendingen voor deze prijs waren heel verschillend van aard. Het gebruikte medium, de mate van onderzoek en de originaliteit waren uiteenlopend. De jury heeft met grote belangstelling en plezier de inzendingen gelezen, bekeken en beluisterd. Na een eerste eigen beoordeling per persoon heeft de jury beraadslaagd en is zij tot een rangschikking gekomen. Vier inzendingen werden genomineerd voor de prijs.

Onder die vier genomineerde inzendingen heeft de jury een winnaar aangeduid en een eervolle vermelding toegekend voor de meest bijzondere inzending.

De genomineerden

Het fatale scooterongeluk

Door Hetty Nietsch en Manon Blaas

De beschrijving van een langdurige strafzaak in een uur durende documentaire is bijzonder knap gedaan. Het probleem is begrijpelijk voor eenieder, terwijl het gaat om de uitleg van een uiteindelijk door de Hoge Raad gedane uitspraak die prikkelt tot nadenken. De afwisseling van een verhalende en in aansprekende taal gedane toelichting door Egbert Myjer is effectief in zijn soberheid. De juryleden waren, terwijl dat allemaal juristen zijn, geboeid en zelfs getroffen door de uitkomst van de procedure.

Ondanks afwezigheid van live opgenomen beelden komt de verhaallijn goed over. De maakster heeft zeer feitelijk verslag gedaan zonder in woorden te oordelen over de gang van zaken. De nabestaande maakte telkens weer op genuanceerde wijze gebruik van het spreekrecht en sprak aan het einde van de procedure met een van de daders; dat voegt een indrukwekkende dimensie toe. De duur van juridische procedures en de impact daarvan op alle betrokkene partijen is informatief en verrassend.

De documentaire snijdt met een aangrijpende specifieke casus een zeer maatschappelijk relevant thema aan: de effectiviteit van de opsporing. Brokkelt het vertrouwen in de rechtspraak niet af door de traagheid van procedures, met uitkomsten die alleen juristen nog begrijpen? De maakster legt dat probleem feilloos vast zonder het als zodanig te benoemen. De kwaliteit van dit journalistieke werk is zodanig dat je tot het laatste moment geboeid blijft.

De Zweetvoetenman

Door Annet Huizing en illustrator Margot Westermann

Het rechtssysteem wordt op een voor kinderen en volwassenen makkelijke manier uitgelegd. Wat is er belangrijk en waarom is het zo ingericht? En welke personen spelen een rol in dat systeem? Die vragen worden op een unieke wijze weergegeven. Een belangrijke basis voor kinderen en hun ouders om kennis te maken met de zo belangrijke pijler in de rechtsstaat.

De doelgroep is jongeren, maar door de kwaliteit van de teksten en de inhoud is het boek ook voor volwassenen zeer informatief. Een mooi geschreven en geïllustreerd werk.

In een tijd waarin media zeer veel aandacht besteden aan rechtszaken en rechtspleging voorziet dit boek in een behoefte: het legt op accurate wijze begrippen uit en duidt ons rechtssysteem op een heldere manier. Door de voorbeelden en de gekozen arresten is de auteur erin geslaagd om juridische thema’s heel begrijpelijk en juist uit te leggen, waarbij de humor geen afbreuk doet aan de helderheid. Een overheerlijke oefening om een weerbarstige materie, door niet-kenners vaak als saai beschouwd, aantrekkelijk voor te stellen. Het is juist de vorm die bijdraagt aan de originaliteit.

Vierdelige serie ‘ De Schuldenindustrie bij de rechter’

Door Tim Staal, Karlijn Kuijpers en Thomas Muntz van Investico en Gert-Jan Dennekamp van Nieuwsuur

Onderzoeksjournalistiek is heden ten dage niet meer vanzelfsprekend. Het gekozen onderwerp is origineel. Het uitvoerige en gedegen onderzoek naar de wijze waarop in Nederland de inning van schulden zelf  commercieel werd gemaakt, wordt in beeld gebracht. Maar ook de schuldhulpverlening en bewindvoering en de wijze waarop rechtspraak en politiek daarmee omgaan. Werkelijk alles komt aan bod rondom dit thema: de positie van schuldeisers, schuldenaren, het businessmodel van schulden opkopen, en het gedrag van incassobureaus, deurwaarders en bewindvoerders. Dit wordt in relatie gebracht met het rechtssysteem met nieuwe ontwikkelingen als e-court en de relatie tot de traditionele rechtspraak.

Bijzonder is de vormgeving, deels via kwalitatief hoogstaande artikelen en anderzijds door heldere, niets aan het toeval overlatende, beelden. Het is zeer informatieve en onthullende journalistiek die verschillende emoties oproept bij de kijker en de lezer. De makers nemen stelling, maar pas nadat zij alle relevante feiten hebben onderzocht en verwoord. De in de artikelen genoemde aantallen worden afgewisseld met persoonlijke verhalen. De Schuldenindustrie scoort op alle onderdelen hoog en is zeer maatschappelijk relevant. Het geeft een goede inkijk in de wereld achter schulden.

Dienstreis naar Bangkok. Integriteitsschendingen binnen het Openbaar Ministerie

Door Marcel Haenen

Knappe onderzoeksjournalistiek waarbij over een langere periode meerdere bronnen uit een gesloten organisatie zijn geraadpleegd. De artikelen lezen makkelijk en vullen elkaar aan.

Het OM, dat een kardinale functie uitoefent in rechtshandhaving, hoort onkreukbaar te zijn. Hoewel de namen en soms afbeeldingen van de direct betrokkenen zonder voorbehoud worden genoemd en de schrijfstijl overkomt als een aanklacht, doet dit geen afbreuk aan de ernst waarmee de feitelijke grondslag van de aanklacht wordt beschreven. Dat gebeurt in een taal die kennis en inzicht toont van de behandelde materie, zonder de ergernis over de inhoud van de aanklacht uit de weg te gaan.

De artikelen hebben het karakter van een zekere hardnekkigheid, maar ze blijven rusten op voortschrijdend onderzoek van de feiten die aan de berichtgeving ten grondslag liggen. Het onderzoek bracht aan het licht dat waar het gaat om feiten die het privéleven van betrokkenen betreffen, zoals een liefdesrelatie, tot langdurige ontkenning van de werkelijkheid leidde – zelfs in weerwil van interne onderzoeken rondom integriteit binnen het OM en beleidsvragen op het departementsniveau. Ook na het rapport van de Commissie Fokkens houden de artikelen van Haenen stand.

Eervolle vermelding: De Zweetvoetenman van Annet Huizing en Margot Westermann

De maatschappelijke relevantie van dit leuke en informatieve boek kan niet worden onderschat: het leidt immers tot een beter begrip bij de jonge lezers, van 7 tot 77 jaar, over de werking van justitie, rechtspraak en rechtspleging. Hier is sprake van een wezenlijk stuk inzicht voor de lezer. Zonder enig spoor van het paternalisme of de betweterigheid die al te vaak aan werken uit dat genre kleven, is hier sprake van een bijzonder wezenlijk stuk van burgerschapsvorming, omdat het gehele gamma van de rechtstatelijke fundamentele rechten, en hoe op die basis de rechtsorde is ingericht en functioneert, naadloos de revue passeert.

Voor de jury is dit boek zo bijzonder, omdat de juryleden zich ook thuis met hun kinderen verwonderden over de originele en toegankelijke beschrijving van hun vak. Het is uniek in zijn soort!

Winnaar: De Schuldenindustrie bij de rechter door Tim Staal, Karlijn Kuijpers en Thomas Muntz en Gert-Jan Dennekamp.

Het gaat om materie die grotendeels aan het oog onttrokken is en zelden aandacht krijgt in de gerechtsjournalistiek. Deze zaken spelen zich af in de marge van de samenleving met debiteuren in kwetsbare situaties. Een goede civielrechtelijke ordening kent soepele regels voor de overdracht van schulden en, bij wanbetaling, meerdere mogelijkheden om beslag te leggen op loon, bankrekening of boedel. De auteurs leggen bloot hoe op basis van zulke normale regels voor schuldoverdracht en invorderingsmogelijkheden een commercieel verdienmodel ontstaat met bedrijven die niets anders doen dan schulden overnemen van andere bedrijven en deze vervolgens bij de originele schuldeisers te innen. Op zichzelf lijkt dat een normale praktijk, maar de auteur wijst op de bluf en intimidatie die de inningsbedrijven systematisch hanteren naar personen in kwetsbare situaties en stelt daar prangende kritische vragen bij.

Staal c.s. scoren op alle journalistieke criteria heel hoog en leggen daarmee een minder bekende, maar in het leven van kwetsbare mensen diep ingrijpende, industrie rondom schulden bloot. De impact van de berichtgeving is aanzienlijk geweest en dus maatschappelijk zeer relevant. Schulden en hoe daarmee om wordt gegaan, is een onderwerp dat mede door de originele wijze waarop Tim Staal en zijn collega’s hieraan ruchtbaarheid hebben gegeven, niemand meer onberoerd laat.

Tot slot

De jury feliciteert de genomineerden en in het bijzonder de auteurs van de eervolle vermelding en van de winnende reportages. De jury is onder de indruk van de kwaliteit van de inzendingen en de veelal daarin gehanteerde onderzoeksjournalistiek. Het speuren naar en verifiëren van gegevens voor een journalistieke productie (krant, boek, web- of tv-reportage) kan maanden tot jaren duren voor er over kan worden gepubliceerd. Omdat zij een bijzonder uithoudingsvermogen van de beroepsbeoefenaar vergt en specialistische kennis – ook van zoekmethoden – wordt onderzoeksjournalistiek beschouwd als een arbeidsintensieve en kostbare werkvorm. Zij onderscheidt zich daarmee van de standaardjournalistiek, waarbij een journalist vaak meer onderwerpen in een kort tijdsbestek en soms tegelijkertijd behandelt en afrondt.

In tijden van steeds vluchtiger media en fake news wil de jury een lans breken voor de journalistiek die gebaseerd is op feiten. Justice must not only be done, it must be seen to be done: kwalitatief hoogstaande onderzoeksjournalistiek op het terrein van het recht is in het belang van behoorlijke rechtspleging.