Rapport Jury 2010

De jury van de Persprijs Jacques van Veen heeft twintig inzendingen ter beoordeling voorgelegd gekregen. Die liepen sterk uiteen, zowel wat betreft hun aard (boeken, radio-uitzendingen, artikelen, documentaires) als hun kwaliteit. Over het algemeen was die kwaliteit overigens bepaald hoog te noemen – de jury heeft de indruk dat, ondanks de grote problemen die de dagbladen kennen op het gebied van oplage en daardoor van redactionele budgetten, de rechtbankverslaggeving bij veel kranten onveranderd op hoog niveau is gebleven.

Voorts kreeg de jury opvallend veel boeken binnen – zowel boeken die gewijd waren aan één onderwerp, als boeken die een caleidoscoop bieden van artikelen over de rechtspleging en de ervaringen van mensen die terecht staan. Die sterk uiteenlopende inzendingen maakten het werk van de jury er niet eenvoudiger op. Ze zag zich genoodzaakt het onvergelijkbare te vergelijken – maar dat is nu eenmaal het lot van de meeste jury’s die een prijs te vergeven hebben.

In ons geval hebben we, zoals onze voorgangers eerder deden, geprobeerd houvast te vinden aan het werk van Jacques van Veen, naamgever van de prijs en een lichtend voorbeeld voor elke journalist die zich beweegt op het gebied van het recht. Van Veen was altijd goed geïnformeerd, had een scherp inzicht in vele facetten van de rechtspraak en schreef buitengewoon toegankelijk. Zowel professionals als leken genoten van zijn stukken en staken er ook wat van op. Die uitgangspunten heeft de jury bij haar beoordeling van de oogst van 2010 als leidraad gekozen.

Voor de Persprijs Jacques van Veen 2010 gunt de jury twee inzendingen een eervolle vermelding. Dat is op de eerste plaats het boek ‘De Deventer Moordzaak’ van Bas Haan. Deze televisiejournalist (eerst Netwerk, later nova, nu Nieuwsuur) viel drie jaar geleden al op door zijn reportages over de Schiedammer Parkmoord. Dit keer heeft hij een analyserend boek geschreven over de bijkans never ending story van de Deventer moordzaak. Te midden van de stroom publicaties over echte en vermeende juridische missers in de strafrechtpraktijk van de afgelopen jaren maakt het boek van Bas Haan een bijzonder sterke indruk. Hij evolueert in zijn boek van een niet wezenlijk geïnteresseerde buitenstaander tot een betrokken journalist met een duidelijk eigen standpunt, die uiteindelijk dat standpunt prijsgeeft voor een ander. Dat biedt de kans om op natuurlijke wijze gecompliceerd feitenmateriaal inzichtelijk te presenteren terwijl de ontwikkeling die hij zelf doormaakt ook de aandacht van de lezer gevangen houdt.

Wat de jury vooral aansprak is dat de auteur zich zo dicht bij de feiten gehouden heeft, en alleen bij de feiten. In dergelijke zaken waarin de publieke opinie, en vaak ook de pers, in kampen van believers en non-believers uit elkaar valt, is dat niet de meest comfortabele, maar wel de meest professionele keuze.  Zijn veelomvattende analyse van de rechtsgang, en van ieders rol daarin, doet sterk aan Jacques van Veen denken – het is een leerzaam, verhelderend boek, dat bovendien heel goed geschreven is.

Van alle inzendende journalisten vertoont Folkert Jensma de meeste overeenkomsten met Jacques van Veen. Hij schrijft in NRC Handelsblad zeer toegankelijke beschouwingen over alle mogelijke juridische kwesties. Het grote verschil met Van Veen is dat Jensma’s werkterrein breder is – hij behandelt ook, bijvoorbeeld, civiele kwesties, en aspecten van staatsrecht en internationaal recht. De klasse van Jensma is dat hij zeer complexe juridische zaken helder uiteentrekt in losse elementen. Het stijlmiddel om een betoog te vatten in zes of acht vragen en antwoorden, werkt in een krant heel goed. De jury beschouwt de aanpak van Jensma als een verrijking van de juridische journalistiek in Nederland en vermeldt zijn werk hier dan ook met ere.

Maar de prijs gaat naar België. En wel naar de televisiedocumentaire ‘Prison Complet’ van Dirk Leestmans en Mark De Visscher van het VRT-programma Panorama, uitgezonden in februari 2009 op Canvas.
Dit programma stelt op schrijnende wijze het probleem van de overbevolking in de Belgische gevangenissen aan de orde. De situatie in de strafinrichtingen in Antwerpen en Vorst doet eerder denken aan derdewereldlanden dan aan een welvarende natie aan de Noordzee. De huisvesting van drie gedetineerden op één cel leidt tot allerlei ongewenste toestanden en onbeheersbare spanningen. Daarnaast blijkt dat er een afdeling “geïnterneerden” bestaat, waar de delinquenten worden gehuisvest die ontoerekeningsvatbaar zijn verklaard en voor wier straf geen einddatum geldt. Pire que l’enfer – erger dan de hel, zegt een man die al 28 jaar vast zit.
Veel veroordeelden, die trouwens vaak, tegen de regels, met verdachten in voorarrest in één cel zitten, beschouwen zich als opgeborgen in een opslagplaats. Ze zitten 23 van de 24 uur in hun door sommigen als middeleeuws omschreven hok, en ze hebben geen bezigheden. Van enige vorm van behandeling of begeleiding is geen sprake. Zelfs de directeuren van de instellingen spreken er schande van.

Deze documentaire speelt zich weliswaar af in de wereld van het Belgische gevangeniswezen, maar snijdt tegelijkertijd belangrijke maatschappelijke thema’s aan als de (on)zin van (zwaar) straffen en privacy van gedetineerden; die thema’s versterken de betekenis van de documentaire. En daarnaast bevat ‘Prison Complet’ nog een opvallend element. De makers tonen aan dat er een aanzienlijke stagnatie is opgetreden in de wettelijke regels van de strafuitvoering. Daardoor komen in België straffen onder de drie jaar vaak niet tot executie, vooral tengevolge van de overbevolking in de gevangenissen. Het gevolg daarvan is weer dat rechters vaak straffen opleggen van drie jaar en één dag, uitsluitend om te bereiken dat die ook werkelijk ten uitvoer zullen worden gelegd. Dit element geeft deze documentaire, naar het oordeel van de jury, extra relevantie en extra reliëf met betrekking tot de strafrechtpraktijk in België.

In deze documentaire valt vooral ook de openheid op waarmee de geïnterviewden de verslaggever tegemoet treden – die verraadt een professionele aanpak en een langdurige, gedegen voorbereiding. En omdat de film ook nog eens uitblinkt door het voortreffelijke camerawerk van Wim Daniëls, heeft de jury unaniem en vol overtuiging bepaald dat de Persprijs Jacques van Veen in 2010 wordt toegekend aan ‘Prison Complet’, van Dirk Leestmans en Mark De Visscher.

Amsterdam, 5 november 2010

Ahmed Aboutaleb, burgemeester van Rotterdam, juryvoorzitter
Yves Desmet, politiek commentator en voormalig hoofdredacteur De Morgen te Brussel
Germ Kemper, deken van de orde van advocaten te Amsterdam
Ad van Liempt, journalist, voorheen eindredacteur nova en bedenker van Andere Tijden
Annemarie Penn-te Strake, hoofdofficier van justitie te Maastricht